Skręcenie stawu skokowego to jeden z najczęstszych urazów: wystarczy nierówny chodnik, zbyt szybki zbieg ze schodów albo śliska nawierzchnia. Zimą, gdy na ulicach pojawia się lód i błoto, takich sytuacji jest więcej. Większość skręceń goi się dobrze, ale nie każdy bolesny staw skokowy to „zwykłe skręcenie”, a od tego, jak wyglądają pierwsze dni i kolejne tygodnie, zależy dalszy przebieg. W tym artykule wyjaśniamy, co dzieje się w skręconym stawie, kiedy konieczne jest zdjęcie rentgenowskie i co mówią wytyczne o leczeniu.
- Skręcenie stawu skokowego najczęściej dotyczy więzadeł po zewnętrznej stronie stawu. Do urazu dochodzi, gdy stopa gwałtownie „podwija się” do wewnątrz.
- Reguły ottawskie pomagają ocenić, czy przy urazie kostki potrzebne jest zdjęcie rentgenowskie. Mają bardzo wysoką czułość, więc ujemny wynik zwykle pozwala wykluczyć złamanie, ale reguły nie zastępują badania lekarskiego.
- Wytyczne fizjoterapeutyczne (JOSPT 2021) zalecają we wczesnej fazie ochronę stawu (orteza lub taping) i stopniowe obciążanie. Krótka immobilizacja może być rozważana u osób z silnym bólem, ale nie powinna być długa.
- Według wytycznych (JOSPT 2021; BJSM 2018) nadzorowane ćwiczenia, w tym trening równowagi i kontroli nerwowo-mięśniowej, są preferowane wobec metod biernych. Po pierwszym skręceniu zalecana jest orteza połączona z ćwiczeniami równowagi.
- Niemożność obciążenia nogi, deformacja stawu, silny ból kości, drętwienie stopy lub objawy zakrzepicy to powody, by nie czekać z wizytą u lekarza.
Co się dzieje, gdy kostka się skręca?
Staw skokowy łączy piszczel i strzałkę z kością skokową. Utrzymują go więzadła, czyli mocne pasma tkanki łącznej. Po zewnętrznej stronie znajdują się trzy: więzadło strzałkowo-skokowe przednie, więzadło strzałkowo-piętowe i więzadło strzałkowo-skokowe tylne (Ryc. 1). Najczęściej uszkadzane jest więzadło przednie, ponieważ to ono jako pierwsze napina się, gdy stopa skręca się do wewnątrz z opuszczoną piętą.
Skręcenie oznacza naciągnięcie lub częściowe albo całkowite przerwanie włókien więzadła. Towarzyszą mu ból, obrzęk i ograniczone obciążanie nogi. Ból i siniak nie pozwalają jednak ocenić, jak poważny jest uraz, dlatego sam wygląd stawu nie wystarcza do postawienia diagnozy. Nie każdy ból kostki jest zwykłym skręceniem: podobne objawy mogą dawać także złamanie, uszkodzenie więzozrostu piszczelowo-strzałkowego (tzw. skręcenie „wysokie”) czy uraz ścięgna, np. Achillesa lub ścięgien strzałkowych.
Stopnie skręcenia
W praktyce klinicznej skręcenia opisuje się zwykle trzystopniową skalą (Ryc. 2). Stopień I oznacza naciągnięcie włókien z niewielkim obrzękiem i zachowaną stabilnością. Stopień II to częściowe uszkodzenie więzadła z wyraźniejszym obrzękiem, siniakiem i ograniczeniem ruchu. Stopień III to całkowite przerwanie więzadła, z dużym obrzękiem i często poczuciem niestabilności. Podział ma charakter orientacyjny: o stopniu urazu decyduje badanie, a nie wielkość siniaka.
Kiedy zdjęcie RTG i pilna pomoc?
Przy bolesnej kostce najważniejsze jest wykluczenie złamania. Pomagają w tym reguły ottawskie (Ryc. 3). Według nich zdjęcie rentgenowskie jest wskazane, gdy występuje ból w okolicy kostek lub śródstopia oraz co najmniej jedno z następujących: bolesność kostna na tylnym brzegu lub koniuszku kostki bocznej albo przyśrodkowej, bolesność kostna u podstawy piątej kości śródstopia lub kości łódkowatej, albo niemożność zrobienia czterech kroków zarówno zaraz po urazie, jak i podczas badania. Przegląd systematyczny (Bachmann i wsp., BMJ 2003) wykazał, że reguły mają bardzo wysoką czułość, a ich zastosowanie może zmniejszyć liczbę niepotrzebnych zdjęć. Swoistość jest umiarkowana, więc dodatni wynik nie oznacza jeszcze złamania.
- widoczna deformacja stawu lub kości, ostry ból i niemożność obciążenia nogi,
- otwarta rana przy urazie lub podejrzenie złamania otwartego,
- stopa blada, zimna, sina albo bez czucia,
- duszność, ból w klatce piersiowej lub nagłe osłabienie – zwłaszcza po unieruchomieniu nogi i obrzęku łydki.
- silny ból kości przy dotyku w opisanych miejscach, niemożność zrobienia czterech kroków,
- narastający obrzęk, zaczerwienienie lub gorączka,
- drętwienie stopy albo uczucie „przeskakiwania” w stawie,
- brak poprawy po kilku dniach lub ból, który nasila się zamiast słabnąć.
Pierwsze dni po urazie
Przez lata po skręceniu zalecano schemat „RICE” (odpoczynek, lód, ucisk, uniesienie). Aktualne wytyczne podkreślają jednak, że całkowity odpoczynek nie jest najlepszym rozwiązaniem. Zalecają ochronę stawu zewnętrznym wsparciem, takim jak orteza lub taping, oraz stopniowe zwiększanie obciążenia w granicach bólu. W cięższych skręceniach, przy bardzo silnym bólu, można rozważyć krótkie unieruchomienie, do około dziesięciu dni, a następnie przejść na wsparcie funkcjonalne (JOSPT 2021). Lód może zmniejszać ból, ale wytyczne oceniają jego zastosowanie jako zalecenie o niskiej sile dowodów.
Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne mogą zmniejszać ból i obrzęk, jednak mają działania niepożądane, a ich wpływ na naturalne gojenie nie jest jednoznacznie wyjaśniony (Vuurberg i wsp., 2018). Decyzję o ich stosowaniu warto omówić z lekarzem lub farmaceutą. Ocena stabilności więzadeł jest wiarygodniejsza, gdy badanie wykonuje się około 4–5 dni po urazie, gdy opadnie obrzęk.
Co mówią wytyczne o leczeniu?
Wsparcie i obciążanie. Wytyczne JOSPT 2021 zalecają, by pacjenci z ostrym skręceniem używali zewnętrznego wsparcia (orteza, taping) i stopniowo zwiększali obciążenie. Jest to zalecenie o najwyższej sile (stopień A).
Ćwiczenia. Ustrukturyzowany program ćwiczeń nerwowo-mięśniowych i równowagi (stopień A) poprawia funkcję i pomaga zmniejszyć ryzyko kolejnego skręcenia. Wytyczne holenderskie (BJSM 2018) wskazują, że nadzorowane ćwiczenia są preferowane wobec metod biernych, a operację rozważa się dopiero u osób, u których kompleksowe leczenie ćwiczeniami nie przynosi poprawy.
Terapia manualna. Techniki manualne wykonywane w granicach bólu mogą być elementem programu, który zwiększa zakres ruchu (stopień A). Nie zastępują ćwiczeń.
Metody, których nie warto oczekiwać. Ultradźwięki nie są zalecane w leczeniu ostrego skręcenia (stopień A), a laseroterapia ma zalecenie o niskiej sile (stopień C).
Powrót do aktywności. Wytyczne zalecają stopniowy, zależny od funkcji powrót do pracy i sportu (stopień B). Po pierwszym skręceniu zalecana jest orteza w połączeniu z ćwiczeniami równowagi.
Powrót do ruchu krok po kroku
Poniższy plan ma charakter ogólny i edukacyjny. Tempo zależy od stopnia urazu, a przy wątpliwościach dobry jest indywidualny plan (Ryc. 5). Ćwiczenia nie powinny nasilać bólu ani obrzęku.
1. Faza ochrony
Skup się na tym, by chodzić tak normalnie, jak pozwala ból, używając ortezy lub tapingu zgodnie z zaleceniem. W razie potrzeby możesz korzystać z kul na krótki czas. Poruszaj stopą, rysując w powietrzu litery, i unoś nogę, gdy siedzisz.
2. Przywracanie ruchu i siły
Gdy ból się zmniejszy, ćwicz zakres ruchu stawu oraz wzmacniaj mięśnie łydki i stopy, np. unosząc się na palcach lub ciągnąc gumę oporową. Powtarzaj ćwiczenia spokojnie, bez bólu.
3. Równowaga
Trening równowagi jest kluczowy, bo skręcenie zaburza także czucie położenia stawu. Zacznij od stania na jednej nodze przy ścianie, a z czasem wykonuj ćwiczenie z zamkniętymi oczami lub na niestabilnym podłożu (Ryc. 6). Skoki i zmiany kierunku wprowadzaj dopiero wtedy, gdy staw jest stabilny i bezbolesny.
Jak zmniejszyć ryzyko kolejnego skręcenia?
Po skręceniu nie wszystkie osoby wracają do pełnej sprawności: u części utrzymuje się poczucie niestabilności, a staw skręca się ponownie. Wytyczne wskazują, że zmniejszać to ryzyko mogą ćwiczenia równowagi i kontroli ruchu oraz, w wybranych sytuacjach, orteza podczas aktywności obciążających staw, np. sportu na nierównym podłożu (Vuurberg i wsp., 2018). Zimą warto też zwrócić uwagę na obuwie z dobrą podeszwą, ostrożniejszy krok na lodzie i oświetlenie schodów.
Jeśli po kilku tygodniach nadal czujesz, że staw „ucieka”, boli przy schodzeniu ze schodów lub przy zmianie kierunku, skonsultuj się z lekarzem lub fizjoterapeutą. Przewlekła niestabilność stawu skokowego wymaga oceny i dopasowanego programu ćwiczeń.
Podsumowanie
Skręcenie stawu skokowego zwykle dobrze się goi, ale pierwszym krokiem jest wykluczenie złamania, a kolejnym ochrona stawu i stopniowy powrót do ruchu, a nie długi odpoczynek. Z wytycznych wynika, że kluczowe są ćwiczenia, w szczególności równowagi, a metody bierne mają mniejsze znaczenie. Fizjoterapeuta może ocenić stan stawu, zaplanować ćwiczenia i wskazać, kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska.
Bibliografia
- Martin RL, Davenport TE, Fraser JJ, Sawdon-Bea J, Carcia CR, Carroll LA, Kivlan BR, Carreira D. Ankle stability and movement coordination impairments: lateral ankle ligament sprains revision 2021. J Orthop Sports Phys Ther. 2021;51(4):CPG1–CPG80. doi:10.2519/jospt.2021.0302.
- Vuurberg G, Hoorntje A, Wink LM, van der Doelen BFW, van den Bekerom MP, Dekker R, et al. Diagnosis, treatment and prevention of ankle sprains: update of an evidence-based clinical guideline. Br J Sports Med. 2018;52(15):956. doi:10.1136/bjsports-2017-098106.
- Bachmann LM, Kolb E, Koller MT, Steurer J, ter Riet G. Accuracy of Ottawa ankle rules to exclude fractures of the ankle and mid-foot: systematic review. BMJ. 2003;326(7386):417. doi:10.1136/bmj.326.7386.417.
Fizjoterapia w REHADEGIS – Poznań
Zakres świadczeń, informacje o gabinecie i rejestracja: Gabinet Fizjoterapii i Masażu REHADEGIS, Osiedle Bolesława Chrobrego 38/150, Poznań. Rezerwacja online lub telefonicznie.
Treść artykułu ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej oceny fizjoterapeutycznej.