Generalne porządki, mycie okien, kilogramy zakupów, godziny przy krojeniu i lepieniu pierogów, a do tego pakowanie prezentów i dźwiganie choinki. Przedświąteczny tydzień to dla wielu osób jeden z najbardziej intensywnych okresów pod względem wysiłku fizycznego. Nic dziwnego, że po intensywnych przygotowaniach mogą pojawić się dolegliwości pleców, nadgarstków i kciuków. Co mówią badania o takich przeciążeniach i jak ograniczyć przeciążenia podczas przygotowań do świąt?
- W badaniu 999 osób z nagłym bólem dolnego odcinka pleców (Steffens i wsp., 2015) dźwiganie ciężkich przedmiotów, wysiłek fizyczny i wykonywanie czynności w rozproszeniu wiązały się z większymi szansami wystąpienia nowego epizodu bólu w ciągu kolejnych godzin. Najwyższy iloraz szans dotyczył rozproszenia.
- Przegląd z 2023 roku (Jahn i wsp.) wskazuje umiarkowane dowody na związek między podnoszeniem i noszeniem ciężarów a przewlekłym bólem krzyża. Najsilniejszy związek obserwowano przy jednoczesnym występowaniu kilku obciążeń.
- Nie ma jednej „jedynej słusznej” techniki podnoszenia. Przegląd z 2020 roku (Saraceni i wsp.) nie potwierdził, że zgięcie kręgosłupa przy podnoszeniu samo w sobie jest czynnikiem ryzyka bólu pleców (dowody niskiej jakości).
- Ból po stronie kciuka przy wyżymaniu, krojeniu czy noszeniu siatek może mieć związek z dolegliwościami ścięgien kciuka (np. tzw. zespołem de Quervaina). Powtarzalna i siłowa praca rąk jest z nim powiązana, choć związek przyczynowy nie został potwierdzony.
- Najprostsza profilaktyka to rozłożenie prac na kilka dni, przerwy, dzielenie ciężarów i skupienie na tym, co się robi.
Dlaczego przed świętami łatwo o przeciążenie?
Przeciążenie to sytuacja, w której obciążenie tkanek przekracza ich chwilową tolerancję. Przed świętami składa się na to kilka rzeczy naraz: nietypowe czynności, których na co dzień nie wykonujemy (mycie okien, przesuwanie mebli, wieszanie lampek), duża liczba powtórzeń (krojenie, ucieranie, wałkowanie), ciężary (zakupy, choinka, skrzynki z napojami) oraz pośpiech i zmęczenie. Organizm zwykle lepiej toleruje obciążenia, do których jest stopniowo przyzwyczajany. Problemem może być nagłe zwiększenie liczby i intensywności wykonywanych czynności w ciągu kilku dni.
Ból pleców po dźwiganiu – co mówią badania?
W 2015 roku w czasopiśmie Arthritis Care & Research opublikowano badanie typu case-crossover (Steffens i wsp.), w którym 999 osób z nowym epizodem nagłego bólu dolnego odcinka pleców opisywało, co robiło w ciągu 96 godzin przed jego pojawieniem się. Badacze porównywali ten okres z wcześniejszym czasem u tych samych osób.
Kilka krótkotrwałych „wyzwalaczy” wiązało się z większymi szansami wystąpienia nowego epizodu bólu. Ilorazy szans (OR) wynosiły od 2,7 (umiarkowana lub intensywna aktywność fizyczna) do 25,0 (rozproszenie podczas wykonywania czynności). Wpływ dźwigania ciężkich przedmiotów zależał od wieku (Ryc. 1). W badaniu najwięcej epizodów bólu zaczynało się między 7:00 a południem.
Ważne zastrzeżenie: iloraz szans (OR) opisuje względną różnicę w szansach wystąpienia bólu po określonej ekspozycji. Nie oznacza bezpośrednio, że prawdopodobieństwo bólu wzrasta tyle razy. Badanie analizowało czynniki osobno: zarówno dźwiganie ciężkich przedmiotów, jak i wykonywanie czynności w rozproszeniu wiązały się z większymi szansami nowego epizodu bólu pleców. Nie oznacza to, że samo dźwiganie jest szkodliwe ani że każda taka czynność zakończy się bólem.
Podobny obraz daje przegląd systematyczny z 2023 roku (Jahn i wsp., Scandinavian Journal of Work, Environment & Health), który objął 26 publikacji dotyczących pracy fizycznej i przewlekłego bólu krzyża (Ryc. 2). Umiarkowane dowody dotyczyły podnoszenia i noszenia ciężarów (OR 1,7) oraz pozycji odbiegających od neutralnej (OR 1,5), a najsilniejszy związek obserwowano przy jednoczesnym występowaniu kilku obciążeń mechanicznych (OR 2,2). Wyniki dotyczą pracy zawodowej i długotrwałej ekspozycji, dlatego nie można ich bezpośrednio przenosić na kilka dni przedświątecznych przygotowań. Pokazują jednak, że warto zwracać uwagę na sumę obciążeń.
Czy jest jedna poprawna technika podnoszenia?
Popularna rada „podnoś tylko z prostymi plecami” nie ma tak mocnego oparcia w badaniach, jak się powszechnie uważa. Przegląd systematyczny z metaanalizą opublikowany w JOSPT w 2020 roku (Saraceni i wsp.) nie potwierdził, że większe zgięcie odcinka lędźwiowego podczas podnoszenia jest czynnikiem ryzyka pojawienia się lub utrzymywania bólu pleców. Autorzy zaznaczają, że dowody są niskiej jakości.
W praktyce warto przede wszystkim dostosować ciężar i sposób wykonywania ruchu do własnych możliwości. Pomagają: ciężar dostosowany do własnych możliwości, trzymanie przedmiotu blisko ciała, unikanie gwałtownych skrętów z ciężarem, przygotowanie się do ruchu i skupienie. To praktyczne wskazówki wynikające z doświadczenia, a nie z jednego badania.
Ból nadgarstka i kciuka podczas świątecznych przygotowań
Przy wyżymaniu ścierek, krojeniu twardych warzyw, ucieraniu, wałkowaniu ciasta czy noszeniu siatek „na palcach” dłonie i nadgarstki wykonują wiele powtarzalnych ruchów, często wymagających dużej siły chwytu. Ból po stronie kciuka, nasilający się podczas chwytania, podnoszenia przedmiotów lub określonych ruchów nadgarstka, może mieć związek z dolegliwościami w obrębie ścięgien kciuka, np. zespołem de Quervaina (Ryc. 3). Podobne objawy mogą jednak występować również w innych problemach nadgarstka, dlatego sam charakter bólu nie wystarcza do rozpoznania.
Przegląd systematyczny z metaanalizą (Stahl i wsp., 2013, Plastic and Reconstructive Surgery) wykazał związek zespołu de Quervaina z powtarzalną, siłową lub ergonomicznie obciążającą pracą rąk (iloraz szans 2,89). Autorzy podkreślili jednak, że nie ma wystarczających dowodów na związek przyczynowy. Mówiąc prościej: osoby, które dużo i mocno pracują rękami, częściej mają te dolegliwości, ale nie wiadomo, na ile to praca jest ich przyczyną.
Co pomaga rękom w kuchni?
- Ostry nóż i deska na stabilnym podłożu – mniej siły potrzebnej do krojenia.
- Wyciskanie ścierki dłońmi zamiast wyżymania – mniej skręcania nadgarstków.
- Wózek na zakupy lub rozłożenie ciężaru na obie ręce zamiast siatek trzymanych na zgiętych palcach.
- Przerwy co kilkadziesiąt minut przy powtarzalnych czynnościach i zmiana zadania.
- Podział pracy – lepienie pierogów czy krojenie sałatki można podzielić między kilka osób.
Plan przygotowań bez przeciążeń
Skoro badania wiążą dolegliwości z sumą obciążeń i z wykonywaniem czynności w rozproszeniu, najprostszą profilaktyką jest rozłożenie prac w czasie (Ryc. 4). Zamiast robić wszystko w ostatnie dwa dni, warto rozpisać zadania na cały tydzień i przeplatać ciężkie prace lżejszymi.
- Zakupy rozłóż na kilka wizyt; ciężkie rzeczy (napoje, ziemniaki) wcześniej lub z dostawą.
- Ciężary dziel na dwie ręce i noś blisko ciała; większe przedmioty (choinka, stół) przenoś we dwoje.
- Mycie okien i wieszanie dekoracji rób na stabilnej drabinie, bez sięgania „na siłę” w bok.
- Skup się na jednym zadaniu – w badaniu Steffensa najwyższy iloraz szans dotyczył rozproszenia.
- Nie rezygnuj z codziennego ruchu – krótki spacer czy kilka minut rozruszania pleców i rąk to dobry sposób na urozmaicenie dnia pełnego powtarzalnych czynności.
Kiedy do lekarza, a kiedy do fizjoterapeuty?
Większość przeciążeniowych dolegliwości pleców i rąk łagodnieje w ciągu kilku dni do kilku tygodni, zwłaszcza gdy ograniczy się czynność, która je wywołała, i zachowa umiarkowaną aktywność. Niektóre objawy wymagają jednak szybkiej oceny (Ryc. 5).
- nowe zaburzenia oddawania moczu lub stolca albo drętwienie w okolicy krocza,
- szybko narastające osłabienie nogi lub ręki,
- silny ból po urazie (np. upadku z drabiny lub krzesła), szczególnie gdy podejrzewasz poważne uszkodzenie.
- gorączka towarzysząca bólowi, narastający ból nocny lub niewyjaśniony ból w spoczynku,
- obrzęk, zaczerwienienie i ucieplenie nadgarstka,
- utrzymujące się lub nasilające drętwienie i mrowienie palców,
- brak poprawy po kilku tygodniach albo nasilanie się objawów.
Jeśli ból nie ma cech alarmowych, ale wraca przy codziennych czynnościach, utrudnia sen lub pracę, warto skonsultować się z fizjoterapeutą. Po badaniu można dobrać obciążenie, ćwiczenia i sposób wykonywania codziennych czynności do konkretnej osoby.
Podsumowanie
Przedświąteczne przeciążenia to najczęściej efekt nagłego wzrostu ilości pracy, ciężarów i powtórzeń w krótkim czasie, często w pośpiechu i rozproszeniu. Badania nie wskazują jednej „idealnej” techniki podnoszenia, za to dobrze pokazują, że liczy się suma obciążeń. Rozłożenie przygotowań na kilka dni, regularne przerwy, dzielenie ciężarów i skupienie na wykonywanej czynności mogą pomóc ograniczyć przeciążenia i zmniejszyć ryzyko dolegliwości pleców oraz nadgarstków.
Bibliografia
- Steffens D, Ferreira ML, Latimer J, Ferreira PH, Koes BW, Blyth F, Li Q, Maher CG. What triggers an episode of acute low back pain? A case-crossover study. Arthritis Care Res (Hoboken). 2015;67(3):403–410. doi:10.1002/acr.22533.
- Jahn A, Andersen JH, Christiansen DH, Seidler A, Dalbøge A. Occupational mechanical exposures as risk factor for chronic low-back pain: a systematic review and meta-analysis. Scand J Work Environ Health. 2023;49(7):453–465. doi:10.5271/sjweh.4114.
- Saraceni N, Kent P, Ng L, Campbell A, Straker L, O'Sullivan P. To flex or not to flex? Is there a relationship between lumbar spine flexion during lifting and low back pain? A systematic review with meta-analysis. J Orthop Sports Phys Ther. 2020;50(3):121–130. doi:10.2519/jospt.2020.9218.
- Stahl S, Vida D, Meisner C, Lotter O, Rothenberger J, Schaller HE, Stahl AS. Systematic review and meta-analysis on the work-related cause of de Quervain tenosynovitis: a critical appraisal of its recognition as an occupational disease. Plast Reconstr Surg. 2013;132(6):1479–1491. doi:10.1097/01.prs.0000434409.32594.1b.
Fizjoterapia w REHADEGIS – Poznań
Zakres świadczeń, informacje o gabinecie i rejestracja: Gabinet Fizjoterapii i Masażu REHADEGIS, Osiedle Bolesława Chrobrego 38/150, Poznań. Rezerwacja online lub telefonicznie.
Treść artykułu ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej oceny fizjoterapeutycznej.