Czym jest mięsień podkolanowy?

Mięsień podkolanowy (łac. musculus popliteus) to niewielki, trójkątny mięsień położony głęboko z tyłu kolana. Znajduje się w tylnej części stawu, pod mięśniem brzuchatym łydki, i współpracuje z innymi strukturami odpowiedzialnymi za kontrolę ruchu oraz stabilizację kolana.

Jest elementem układu mięśniowo-więzadłowego tylno-bocznej części kolana. Wraz ze ścięgnem i więzadłem podkolanowo-strzałkowym tworzy część tzw. kompleksu mięśnia podkolanowego, który uczestniczy w stabilizacji tylno-bocznej stawu.

Anatomia – gdzie znajduje się mięsień podkolanowy?

Mięsień podkolanowy przebiega skośnie w tylnej części kolana, od bocznej strony kości udowej w kierunku tylnej powierzchni kości piszczelowej.

• Początek: okolica bocznego kłykcia kości udowej, w pobliżu rowka podkolanowego.
• Przebieg: ścięgno biegnie w kierunku tylno-bocznym, przechodzi przez rozwór podkolanowy przy łąkotce bocznej, a następnie przechodzi w brzusiec mięśnia.
• Przyczep końcowy: tylna powierzchnia bliższego odcinka kości piszczelowej, powyżej kresy mięśnia płaszczkowatego.
• Unerwienie: nerw piszczelowy.

Mięsień jest położony głęboko i ma bliskie relacje z torebką stawową oraz łąkotką boczną. Jego ścięgno przebiega w obrębie torebki stawowej, ale poza jamą maziową stawu – jest strukturą zewnątrzmaziową.

Czym jest tylno-boczny kompleks kolana (PLC)?

Tylno-boczny kompleks kolana (ang. posterolateral corner, PLC) to grupa struktur położonych po tylno-bocznej stronie stawu. Odpowiadają one między innymi za kontrolę ruchów rotacyjnych i ochronę kolana przed nadmiernym szpotawieniem.

Do trzech głównych stabilizatorów statycznych PLC zalicza się:

• więzadło poboczne strzałkowe, nazywane również bocznym;
• ścięgno mięśnia podkolanowego;
• więzadło podkolanowo-strzałkowe.

W stabilizacji tej okolicy uczestniczą również inne struktury, między innymi ścięgno mięśnia dwugłowego uda, więzadło łukowate i struktury związane z torebką stawową. Mięsień podkolanowy pełni w tym układzie ważną funkcję dynamiczną.

Jaką funkcję pełni mięsień podkolanowy?

Jednym z najbardziej znanych zadań mięśnia podkolanowego jest tzw. odblokowanie kolana, czyli udział w rozpoczęciu zginania po pełnym wyproście.

Mięsień podkolanowy współpracuje z mięśniami uda, łydki i biodra. Jego rola jest szczególnie istotna podczas zadań wymagających kontroli rotacji i stabilizacji kończyny w podporze jednonóż.

Skąd może brać się ból w okolicy mięśnia podkolanowego?

Uszkodzenie samego mięśnia lub jego ścięgna jest stosunkowo rzadkie. Częściej uraz mięśnia podkolanowego współwystępuje z uszkodzeniami innych struktur kolana, zwłaszcza tylno-bocznego kompleksu, więzadeł krzyżowych lub łąkotek.

Do możliwych mechanizmów urazu należą:

• skręcenie kolana podczas zmiany kierunku ruchu;
• uraz z siłą działającą na kolano w mechanizmie szpotawienia;
• bezpośrednie uderzenie w okolicę kolana;
• uraz przy obciążonej kończynie i jednoczesnej rotacji;
• przeciążenie podczas aktywności sportowej.

W piśmiennictwie opisywane są zarówno uszkodzenia brzuśca mięśnia, połączenia mięśniowo-ścięgnistego, jak i ścięgna. Zdarzają się również oderwania przyczepu ścięgna od kości udowej. Nie jest to jednak typowa przyczyna każdego bólu z tyłu kolana.

Jakie objawy mogą wskazywać na problem w tej okolicy?

W zależności od rodzaju i rozległości urazu mogą wystąpić:

• ból w tylno-bocznej części kolana;
• tkliwość w okolicy przebiegu ścięgna;
• ból podczas zginania lub rotacji kolana;
• dyskomfort podczas chodzenia po nierównym podłożu;
• uczucie niestabilności lub „uciekania” kolana;
• obrzęk stawu, szczególnie po świeżym urazie.

Objawy te są nieswoiste. Mogą występować także przy uszkodzeniu łąkotki bocznej, więzadeł, torbieli Bakera lub innych problemach w obrębie stawu. Nie można na ich podstawie samodzielnie rozpoznać urazu mięśnia podkolanowego.

Diagnostyka – jak ocenia się mięsień podkolanowy?

Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu dotyczącego mechanizmu urazu, lokalizacji bólu, obrzęku, niestabilności i ograniczeń funkcjonalnych. Następnie lekarz lub fizjoterapeuta ocenia ruchomość kolana, siłę mięśniową, tolerancję obciążenia i stabilność stawu.

W przypadku podejrzenia uszkodzenia tylno-bocznego kompleksu kolana specjalista może wykonać testy oceniające stabilność, takie jak test rotacyjny dial test, test szuflady tylno-bocznej lub inne testy dobrane do obrazu klinicznego. Nie są to jednak testy pozwalające samodzielnie potwierdzić izolowane uszkodzenie mięśnia podkolanowego.

Ze względu na głębokie położenie mięśnia badanie obrazowe może mieć istotne znaczenie. Rezonans magnetyczny (MRI) pozwala ocenić mięsień, ścięgno oraz sąsiednie struktury, w tym więzadła i łąkotki. W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może również rozważyć USG lub RTG, na przykład przy podejrzeniu urazu kostnego.

Rehabilitacja mięśnia podkolanowego – na czym polega?

Postępowanie zależy od rodzaju uszkodzenia. Inaczej prowadzi się pacjenta z niewielkim urazem mięśniowo-ścięgnistym, a inaczej osobę z uszkodzeniem kilku struktur tylno-bocznego kompleksu kolana. Po poważniejszym urazie konieczna może być konsultacja ortopedyczna i określony przez lekarza protokół ochrony stawu.

W przypadku leczenia zachowawczego rehabilitacja może obejmować następujące obszary:

1. Ochrona i kontrola objawów

W początkowym okresie należy ograniczyć aktywności nasilające ból i dostosować obciążanie kończyny do rozpoznania. Przy świeżym urazie z niestabilnością lub uszkodzeniem więzadeł lekarz może zalecić ortezę, kule albo czasowe ograniczenie zakresu ruchu.

2. Odzyskiwanie ruchomości

W miarę gojenia wprowadza się ćwiczenia poprawiające zakres ruchu kolana. Ich rodzaj i tempo zwiększania ruchomości powinny wynikać z rodzaju urazu. Nie należy na siłę pogłębiać zgięcia ani wyprostu, jeżeli wywołuje to ból lub uczucie niestabilności.

3. Wzmacnianie mięśni kończyny dolnej

W dalszym etapie można wprowadzać ćwiczenia mięśni uda, łydki i pośladków. Przykładem są kontrolowane wstawanie z krzesła, płytkie przysiady, wspięcia na palce lub ćwiczenia w zamkniętych łańcuchach kinematycznych. Zakres i obciążenie dostosowuje się do tolerancji kolana.

4. Kontrola rotacji i stabilizacja

Wraz z poprawą tolerancji obciążenia można rozwijać kontrolę osi kończyny podczas przysiadu, wejścia na stopień, wykroku i stania na jednej nodze. Ćwiczenia powinny angażować współpracę biodra, kolana i stopy, a nie koncentrować się wyłącznie na jednym mięśniu.

5. Powrót do aktywności sportowej

U osób aktywnych fizycznie końcowy etap może obejmować stopniowy powrót do biegania, skoków, hamowania i zmian kierunku. Zwiększanie obciążeń powinno uwzględniać siłę, zakres ruchu, kontrolę kończyny i brak objawów niestabilności.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Konsultacja lekarska jest wskazana, gdy:

• ból pojawił się po urazie skrętnym lub bezpośrednim uderzeniu;
• kolano szybko puchnie albo trudno obciążyć kończynę;
• pojawia się uczucie niestabilności lub blokowania stawu;
• dolegliwości utrzymują się lub nasilają mimo ograniczenia aktywności;
• występuje drętwienie, osłabienie stopy lub zaburzenie jej czucia.

Nagłe zaburzenia czucia lub siły stopy, a także stopa wyraźnie blada, sina albo zimna wymagają pilnej oceny medycznej.

Fizjoterapia kolana w Poznaniu – REHADEGIS

Ból z tyłu lub po zewnętrznej stronie kolana warto ocenić, zanim samodzielnie przypiszesz go do konkretnego mięśnia. W REHADEGIS w Poznaniu podczas konsultacji fizjoterapeutycznej omawiamy charakter dolegliwości, przebieg urazu i aktualne ograniczenia. Badanie funkcjonalne pozwala dobrać dalsze postępowanie do stanu kolana i zaleceń lekarza.

Jeżeli ból utrudnia Ci chodzenie, trening lub powrót do sportu, umów konsultację i sprawdź, jakie postępowanie będzie odpowiednie w Twojej sytuacji.

Najczęstsze pytania

Czy mięsień podkolanowy może powodować ból z tyłu kolana?

Tak, jego uszkodzenie lub podrażnienie może powodować ból w tylno-bocznej części kolana. Jest to jednak rzadsza przyczyna niż wiele innych problemów tej okolicy, dlatego konieczna jest diagnostyka różnicowa.

Czy mięsień podkolanowy odpowiada za rotację piszczeli?

Tak. Przy nieobciążonej kończynie uczestniczy w rotacji wewnętrznej piszczeli względem kości udowej. Przy stopie ustabilizowanej na podłożu pomaga w rotacji zewnętrznej kości udowej względem piszczeli.

Czy można samodzielnie rozciągać mięsień podkolanowy?

Nie warto rozpoczynać intensywnego rozciągania bez ustalenia przyczyny bólu. Mięsień leży głęboko, a dolegliwości z tyłu kolana mogą pochodzić z innych struktur. Najpierw należy ocenić kolano i dobrać odpowiednie postępowanie.

Czy uszkodzenie mięśnia podkolanowego wymaga operacji?

Nie zawsze. W wybranych przypadkach stosuje się leczenie zachowawcze i fizjoterapię. Decyzja o operacji zależy od rodzaju uszkodzenia, ewentualnego oderwania przyczepu, współistniejących urazów oraz stabilności kolana.

Jak długo trwa rehabilitacja?

Czas powrotu do sprawności zależy od rodzaju urazu i tego, czy uszkodzone są również więzadła, łąkotki lub inne struktury kolana. Nie ma jednego terminu odpowiedniego dla wszystkich pacjentów.

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej oceny fizjoterapeutycznej. W przypadku urazu z obrzękiem, niestabilnością lub trudnością w obciążaniu kończyny należy skonsultować się z lekarzem.

Źródła i literatura

1. Nyland J. i wsp. Anatomy, function, and rehabilitation of the popliteus musculotendinous complex. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy, 2005;35(3):165–179. DOI: 10.2519/jospt.2005.35.3.165.
2. Vahabi A. i wsp. Isolated popliteus tendon injury in a young patient: A case report. Joint Diseases and Related Surgery, 2023;34(3):745–751. DOI: 10.52312/jdrs.2023.1133.
3. Imaging review of normal anatomy and pathological conditions involving the popliteus. Insights into Imaging, 2021. Przejdź do publikacji.
4. Injuries to posterolateral corner of the knee: a comprehensive review from anatomy to surgical treatment. Przejdź do publikacji.
5. Hyland S., Varacallo M.A. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Popliteus Muscle. StatPearls. Przejdź do opracowania.