Pierwszy śnieg oznacza początek sezonu narciarskiego i snowboardowego, ale także większe ryzyko urazów kolana. Skręcenie kolana na stoku bywa mylone z „zwykłym naciągnięciem”, choć czasem oznacza uszkodzenie więzadeł, które wymaga oceny lekarskiej. Warto wiedzieć, co zrobić w pierwszych dniach po urazie, kiedy konieczna jest konsultacja lekarska i jak bezpiecznie przygotować się do powrotu na stok.
- U narciarzy rekreacyjnych z urazem kolana wymagającym hospitalizacji (badanie 282 osób) w każdym przypadku uszkodzone było więzadło krzyżowe przednie (ACL); u 35,5% był to uraz izolowany, a u pozostałych współistniały inne uszkodzenia, najczęściej więzadła pobocznego piszczelowego (MCL).
- W przeglądzie dotyczącym zawodowych narciarzy alpejskich ACL jest najczęstszym rozpoznaniem urazu kolana, a mechanizmy urazu wiążą się z rotacją piszczeli i siłami przesuwającymi ją do przodu.
- Uszkodzenia MCL często leczy się zachowawczo, ale przegląd systematyczny z 2024 roku wskazuje, że dowody dotyczące szczegółów rehabilitacji i stosowania ortez są niejednorodne.
- Szybki obrzęk kolana po urazie, uczucie niestabilności, brak możliwości obciążenia lub zablokowanie ruchu to powody do pilnej oceny lekarskiej; to lekarz decyduje o potrzebie badań obrazowych.
- Powrót na stok powinien zależeć od objawów, siły i wyników testów funkcjonalnych, a nie wyłącznie od liczby tygodni.
Które struktury kolana ulegają urazom na stoku?
Kolano stabilizują cztery główne więzadła. Więzadła poboczne (piszczelowe, MCL, i strzałkowe, LCL) stabilizują kolano i chronią je przed nadmiernym koślawieniem i szpotawieniem. Więzadła krzyżowe (przednie, ACL, i tylne, PCL) kontrolują przesuwanie piszczeli względem kości udowej oraz stabilizują staw podczas ruchów rotacyjnych. Łąkotki pomagają rozkładać obciążenia i amortyzują wstrząsy (Ryc. 1).
W badaniu 282 narciarzy rekreacyjnych leczonych w szpitalu z powodu urazu kolana ACL był uszkodzony w każdym przypadku: u 35,5% jako uraz izolowany, a u 64,5% łącznie z innymi strukturami. Najczęściej towarzyszyło mu uszkodzenie MCL (50,5% osób z urazami złożonymi), następnie łąkotki przyśrodkowej (40,1%) i więzadła pobocznego bocznego (22,5%). Autorzy zaznaczają, że przed erą nart carvingowych najczęściej uszkadzanym więzadłem był MCL (Posch i wsp., 2021). Pamiętaj, że to dane z grupy osób hospitalizowanych, czyli z cięższymi urazami, a nie z wszystkich skręceń kolana na stoku.
Jak dochodzi do urazu?
W przeglądzie dotyczącym zawodowych narciarzy alpejskich ACL jest najczęstszym rozpoznaniem urazu kolana. Opisano trzy główne mechanizmy urazu ACL; łączą je siły działające na kolano, w tym rotacja wewnętrzna piszczeli i jej przesunięcie do przodu, a istotną rolę odgrywają też pozycja ciała, kontakt narty ze śniegiem i sprzęt (Jordan i wsp., 2017). W danych z Pucharu Świata FIS kolano było najczęściej urazowaną okolicą ciała (35,6% wszystkich urazów), a uszkodzenie ACL stanowiło 14% wszystkich urazów.
U amatorów obraz bywa inny, ale zasada jest podobna: kolano może ulec koślawieniu i rotacji, gdy narta lub deska pozostaje zakleszczona w śniegu (Ryc. 2). Rolę mogą odgrywać także twardy lub nierówny śnieg i zmęczenie. Mechanizm bywa jednak różny i sam opis upadku nie pozwala określić, które struktury ucierpiały.
Pierwsze dni po urazie
Pierwszym celem jest ochrona kolana i ocena, czy uraz nie wymaga pilnej diagnostyki. W praktyce oznacza to przerwanie jazdy, ograniczenie aktywności nasilającej ból lub niestabilność oraz kontrolę obrzęku (uniesienie kończyny, chłodzenie, delikatne ruchy w tolerowanym zakresie). Jeśli obrzęk szybko narasta, kolano sprawia wrażenie niestabilnego lub dochodzi do jego zablokowania, nie warto czekać, aż samo przejdzie.
Zdarza się, że po kilku godzinach ból maleje, a kolano „wydaje się w porządku”. Mimo to niestabilność, szczególnie przy skręcie lub zmianie kierunku, może wskazywać na uszkodzenie więzadła i wymaga oceny, zanim wrócisz na stok.
- szybki, znaczny obrzęk kolana po urazie, szczególnie z uczuciem niestabilności lub trzaskiem w chwili urazu,
- brak możliwości obciążenia nogi lub uczucie, że kolano „ucieka” podczas stania i chodzenia,
- zablokowanie kolana (niemożność pełnego wyprostu lub zgięcia) albo silna bolesność uciskowa kości.
Natychmiastowa pomoc medyczna (112), jeśli wystąpi:
- zimna, blada lub sina stopa, zaburzenia czucia lub ruchu palców,
- poważny uraz z widoczną deformacją lub podejrzeniem zwichnięcia albo uraz głowy lub szyi.
Kiedy do lekarza, a kiedy do fizjoterapeuty?
| Sytuacja | Pierwszy krok |
|---|---|
| Zimna, sina stopa, brak czucia, deformacja, silny uraz | Natychmiastowa pomoc medyczna (112) |
| Szybki obrzęk, niestabilność, brak możliwości obciążenia, blokada | Pilna ocena lekarska; lekarz decyduje o potrzebie badań obrazowych |
| Łagodny ból bez obrzęku i niestabilności | Przerwa od jazdy, delikatny ruch; konsultacja, jeśli objawy nie ustępują lub nasilają się |
| Rozpoznane skręcenie MCL lub uraz po ocenie lekarskiej | Fizjoterapia: przywrócenie ruchu, siły i kontroli kolana |
| Przed powrotem na stok po urazie lub operacji | Ocena funkcji kolana i testy siły, równowagi oraz skoków |
MCL i ACL – czym się różni leczenie?
Więzadło poboczne piszczelowe (MCL)
Izolowane uszkodzenia MCL zwykle leczy się zachowawczo. Przegląd systematyczny z 2024 roku obejmujący 26 publikacji i 1912 pacjentów z izolowanym uszkodzeniem MCL leczonych bez operacji pokazał, że przy izolowanych uszkodzeniach MCL I i II stopnia obciążanie kończyny i chodzenie były zwykle tolerowane od początku, zależnie od objawów, a rehabilitacja opierała się głównie na ćwiczeniach siłowych. Stosowanie ortez i czas ich noszenia różniły się między badaniami, a autorzy ocenili, że dowody są niejednorodne i mało szczegółowe, więc potrzebne są lepsze badania (Hamrin Senorski i wsp., 2024). W praktyce o ortezie, obciążaniu i tempie powrotu decyduje lekarz po badaniu kolana.
Więzadło krzyżowe przednie (ACL)
Przy uszkodzeniu ACL decyzja o leczeniu operacyjnym lub zachowawczym zależy m.in. od stabilności kolana, współistniejących uszkodzeń, wieku, poziomu aktywności i planów sportowych. Rehabilitacja, także przed operacją, ma na celu odzyskanie ruchu, siły i kontroli nerwowo-mięśniowej. Według przeglądu u narciarzy większość wraca do sportu, ale mogą utrzymywać się deficyty nerwowo-mięśniowe (Jordan i wsp., 2017), dlatego ocena funkcji ma znaczenie.
W badaniu Grindem i wsp. (2016) u sportowców po rekonstrukcji ACL każdy miesiąc opóźnienia powrotu do sportu w okresie do 9 miesięcy po rekonstrukcji ACL wiązał się z obniżeniem wskaźnika ponownych urazów kolana o 51%, a spełnienie kryteriów funkcjonalnych dodatkowo je zmniejszało. Podobnie w pracy Kyritsis i wsp. (2016) niespełnienie sześciu kryteriów powrotu do sportu wiązało się z około czterokrotnie wyższym ryzykiem ponownego zerwania przeszczepu. To badania obserwacyjne, ale wskazują, że decyzja o powrocie powinna opierać się na testach, nie na kalendarzu.
Powrót na stok
Wspólny schemat rehabilitacji obejmuje kilka etapów (Ryc. 3): ochronę kolana i kontrolę obrzęku, odzyskanie pełnego zakresu ruchu i prawidłowego chodu, odbudowę siły i kontroli, a na końcu stopniowy powrót do aktywności sportowej. Do kolejnego etapu przechodzi się wtedy, gdy kolano jest spokojne, a siła i kontrola są wystarczające, a nie po określonej liczbie dni.
Przed powrotem na stok warto sprawdzić m.in.: czy kolano nie puchnie po wysiłku, czy możliwy jest pełny zakres ruchu, czy siła mięśni kończyn dolnych jest zbliżona po obu stronach, czy kolano zachowuje stabilność podczas przysiadów jednonóż, skoków i zmian kierunku. Testy funkcjonalne powinny być przeprowadzane pod nadzorem fizjoterapeuty i dostosowane do rodzaju urazu oraz sportu. Jeśli którykolwiek z tych elementów budzi wątpliwość, lepiej dopracować go z fizjoterapeutą, niż ryzykować ponowny uraz.
Jak zmniejszyć ryzyko urazu kolana?
- Przed sezonem zadbaj o siłę ud, pośladków i mięśni tułowia oraz o równowagę (np. przysiady, wykroki, stanie na jednej nodze).
- Przed pierwszym zjazdem wykonaj rozgrzewkę: kilka minut marszu, przysiadów i dynamicznych ćwiczeń przygotowujących nogi do wysiłku.
- Dobierz sprzęt do poziomu umiejętności i ustawienie wiązań powierz profesjonalnemu serwisowi.
- Zrób przerwę, gdy czujesz zmęczenie.
- Dopasuj trasę i prędkość do warunków (twardy lód, mokry, ciężki śnieg) i swoich umiejętności.
- Po wcześniejszym urazie kolana wracaj stopniowo i po ocenie funkcji kolana.
Podsumowanie
Uraz kolana na stoku może oznaczać zarówno łagodne skręcenie, jak i uszkodzenie więzadeł krzyżowych lub pobocznych. Szybko narastający obrzęk, uczucie „uciekania” kolana, blokada ruchu lub brak możliwości obciążenia wymagają pilnej oceny lekarskiej. Rehabilitacja przechodzi przez etapy ochrony, ruchu, siły i kontroli, a powrót na stok powinien wynikać z oceny funkcji kolana, nie tylko z upływu czasu. Fizjoterapeuta pomoże dobrać ćwiczenia do etapu gojenia, odbudować siłę i kontrolę kolana oraz ocenić przygotowanie do powrotu na stok.
Bibliografia
- Posch M, Schranz A, Lener M, et al. In recreational alpine skiing, the ACL is predominantly injured in all knee injuries needing hospitalisation. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2021;29:1790–1796. doi:10.1007/s00167-020-06221-z.
- Jordan MJ, Aagaard P, Herzog W. Anterior cruciate ligament injury/reinjury in alpine ski racing: a narrative review. Open Access J Sports Med. 2017;8:71–83. doi:10.2147/OAJSM.S106699.
- Hamrin Senorski E, Samuelsson K, Svantesson E, et al. Shedding light on the non-operative treatment of the forgotten side of the knee: rehabilitation of medial collateral ligament injuries, a systematic review. BMJ Open Sport Exerc Med. 2024;10(2). doi:10.1136/bmjsem-2023-001750.
- Grindem H, Snyder-Mackler L, Moksnes H, Engebretsen L, Risberg MA. Simple decision rules can reduce reinjury risk by 84% after ACL reconstruction: the Delaware-Oslo ACL cohort study. Br J Sports Med. 2016;50(13):804–808. doi:10.1136/bjsports-2016-096031.
- Kyritsis P, Bahr R, Landreau P, Miladi R, Witvrouw E. Likelihood of ACL graft rupture: not meeting six clearance criteria for return to sport is associated with a four times greater risk of rupture. Br J Sports Med. 2016;50(15):946–951. doi:10.1136/bjsports-2015-095908.
Boli Cię kolano po upadku na nartach lub snowboardzie? Umów wizytę.
Umów wizytę w REHADEGIS – ocenimy dolegliwości, wskażemy, kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska, i dobierzemy fizjoterapię do etapu gojenia oraz bezpieczny powrót do sportu.
Treść artykułu ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej oceny fizjoterapeutycznej.