Święta to czas rodziny, odpoczynku i… długiego siedzenia przy stole. Kilka obfitych posiłków, mniej codziennego ruchu i wiele godzin na kanapie mogą sprawić, że po świętach odczuwamy sztywność i mniejszy komfort ruchu. Dobra wiadomość: nie trzeba planować treningu, żeby zadbać o aktywność w święta. Wystarczy czasem wstać od stołu, wybrać się na krótki spacer lub wykonać kilka łagodnych ćwiczeń. Badania wskazują, że krótkie przerwy w siedzeniu i lekki ruch po posiłku mogą korzystnie wpływać na poposiłkową glikemię.
- W metaanalizie badań eksperymentalnych (Buffey i wsp., 2022) przerywanie długiego siedzenia krótkimi, lekkimi spacerami obniżało poposiłkowy poziom glukozy i insuliny wyraźniej niż przerwy na samo stanie.
- W badaniu z udziałem osób z cukrzycą typu 2 (Reynolds i wsp., 2016) 10-minutowy spacer po każdym głównym posiłku obniżał poposiłkową glikemię skuteczniej niż 30 minut spaceru raz dziennie – najwyraźniej po kolacji.
- Wytyczne WHO z 2020 roku zalecają ograniczanie czasu siedzenia i podkreślają, że każda aktywność jest lepsza niż żadna.
- W święta sprawdzają się proste nawyki: spacer po posiłku, wstawanie od stołu co jakiś czas i kilka łagodnych ćwiczeń, które można wykonać w domu.
Dlaczego w święta tak dużo siedzimy?
Świąteczne dni mają zwykle podobny rytm: długie śniadanie, obiad, kolacja, a pomiędzy nimi rozmowy przy stole, filmy i odpoczynek. Do tego dochodzą podróże do rodziny, często kilka godzin w samochodzie. Codzienna aktywność przy okazji pracy, zakupów czy chodzenia po schodach w święta często wyraźnie się zmniejsza. W efekcie możemy spędzać wiele godzin w pozycji siedzącej, również bezpośrednio po obfitych posiłkach.
Spacer po posiłku – co mówią badania?
W 2022 roku w czasopiśmie Sports Medicine opublikowano przegląd systematyczny z metaanalizą (Buffey i wsp.), obejmujący siedem randomizowanych badań eksperymentalnych typu crossover. Porównywano w nich długie, nieprzerwane siedzenie z siedzeniem przerywanym co jakiś czas krótkimi okresami stania lub lekkiego spaceru. Uczestnikami były głównie osoby dorosłe z nadwagą lub otyłością.
Zarówno przerwy na stanie, jak i na lekki spacer obniżały poposiłkowy poziom glukozy w porównaniu z ciągłym siedzeniem. Efekt lekkiego spaceru był jednak wyraźnie większy i dotyczył także insuliny (Ryc. 1). Ani stanie, ani spacer nie zmieniły w tych krótkich, jednodniowych badaniach ciśnienia skurczowego.
Czy ważne jest, kiedy się ruszamy? W randomizowanym badaniu crossover opublikowanym w Diabetologii (Reynolds i wsp., 2016) 41 osób z cukrzycą typu 2 przez dwa tygodnie stosowało się do zalecenia „spaceruj 30 minut dziennie”, a przez kolejne dwa – „spaceruj 10 minut po każdym głównym posiłku”. Łączny czas ruchu był taki sam. Pole pod krzywą poposiłkowej glikemii (iAUC) było o około 12% mniejsze przy spacerach po każdym głównym posiłku niż przy jednym 30-minutowym spacerze dziennie. Po kolacji różnica wynosiła około 22% (Ryc. 2). Nie oznacza to, że poziom cukru u każdej osoby obniży się dokładnie o tyle.
Wyniki pochodzą z krótkotrwałych badań. W metaanalizie Buffeya uczestniczyły głównie osoby z nadwagą lub otyłością, a w badaniu Reynoldsa – osoby z cukrzycą typu 2. Nie można więc zakładać, że efekty będą identyczne u każdego. Wyniki wskazują jednak, że krótki, lekki ruch po jedzeniu może być prostym sposobem na ograniczenie długiego siedzenia i korzystną zmianę poposiłkowej odpowiedzi glikemicznej.
Przerwy w siedzeniu – co zaleca WHO?
Wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia z 2020 roku (Bull i wsp.) zalecają dorosłym 150–300 minut aktywności o umiarkowanej intensywności tygodniowo lub 75–150 minut aktywności intensywnej, a także ćwiczenia wzmacniające główne grupy mięśniowe co najmniej dwa razy w tygodniu. Po raz pierwszy wprost zalecono też ograniczanie czasu spędzanego na siedząco. Autorzy podkreślają, że każda aktywność jest lepsza niż żadna, choć nie ustalono konkretnej „bezpiecznej” liczby godzin siedzenia.
W praktyce świątecznej oznacza to, że nie trzeba robić pełnego treningu. Liczy się regularne przerywanie siedzenia i kilka krótkich okazji do aktywności w ciągu dnia. Przerwy co 30–60 minut to praktyczna wskazówka, a nie próg określony przez WHO.
Świąteczny dzień w ruchu – prosty plan
Poniżej przykładowy plan dnia, który łatwo wpleść w świąteczne zwyczaje (Ryc. 3). To praktyczna propozycja, a nie schemat z badań – warto dopasować ją do siebie i do rodziny.
- Po każdym głównym posiłku – około 10 minut spokojnego spaceru, najlepiej na zewnątrz lub choćby po domu.
- Co 30–60 minut siedzenia – wstań na kilka minut: dolej herbaty, pomóż przy nakrywaniu, przejdź się.
- Rodzinny spacer – to dobry pomysł na wspólny czas, także z dziećmi i dziadkami (w tempie najwolniejszej osoby).
- W podróży – przerwy na rozprostowanie nóg w czasie dłuższej jazdy.
5 łagodnych ćwiczeń po posiłku
Jeśli nie możesz wyjść na spacer, możesz wybrać kilka łagodnych ruchów w domu (Ryc. 4). Nie musisz wykonywać całego zestawu. Daj sobie chwilę po posiłku, wybierz komfortowe ćwiczenia i dostosuj ich zakres do samopoczucia – celem nie jest zmęczenie, lecz łagodna aktywność i przerwanie siedzenia. Jeśli po jedzeniu odczuwasz pełność, nudności lub dyskomfort, zrezygnuj z ćwiczeń i wybierz spokojny odpoczynek.
- Marsz w miejscu – 1–2 minuty, swobodnie pracując rękami.
- Wstawanie z krzesła – 8–10 spokojnych powtórzeń; w razie potrzeby z podparciem rąk.
- Wspięcia na palce – 10–15 powtórzeń, trzymając się oparcia krzesła.
- Krążenia ramion – po 10 w przód i w tył, w zakresie bez bólu.
- Łagodne skręty tułowia na siedząco – po 5 na stronę, bez szarpania; pomiń, jeśli powodują dyskomfort.
To przykład ogólny, a nie indywidualny plan ćwiczeń. Osoby z chorobami przewlekłymi, po niedawnych urazach lub operacjach powinny dostosować aktywność do swojego stanu zdrowia i indywidualnych zaleceń. Osoby stosujące insulinę powinny dodatkowo uwzględnić zalecenia zespołu diabetologicznego dotyczące wysiłku i ryzyka hipoglikemii.
Bezpieczeństwo: kiedy przerwać ruch?
Lekki ruch po posiłku jest zwykle bezpieczny, ale niektóre objawy wymagają przerwania aktywności i oceny medycznej (Ryc. 5).
- ból, ucisk lub pieczenie w klatce piersiowej,
- nagła duszność, omdlenie lub nagłe kołatanie serca, szczególnie z bólem w klatce piersiowej lub zawrotami głowy,
- nagłe osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, zaburzenia mowy.
- podczas ruchu narasta ból stawu lub pleców,
- pojawiają się zawroty głowy lub nietypowe, wyraźne zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku.
Podsumowanie
Święta nie muszą oznaczać całkowitego bezruchu. Badania sugerują, że krótki, lekki spacer po posiłku i regularne przerywanie siedzenia mogą korzystnie wpływać na poposiłkowy poziom glukozy, a wytyczne WHO zachęcają do ograniczania czasu siedzenia. Kilka minut ruchu po każdym posiłku, rodzinny spacer i proste ćwiczenia w domu to łatwy sposób, by zadbać o ciało bez rezygnowania ze świątecznej atmosfery. Jeśli po świętach plecy lub stawy dają o sobie znać, warto skonsultować się z fizjoterapeutą.
Bibliografia
- Buffey AJ, Herring MP, Langley CK, Donnelly AE, Carson BP. The acute effects of interrupting prolonged sitting time in adults with standing and light-intensity walking on biomarkers of cardiometabolic health in adults: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2022;52(8):1765–1787. doi:10.1007/s40279-022-01649-4.
- Reynolds AN, Mann JI, Williams S, Venn BJ. Advice to walk after meals is more effective for lowering postprandial glycaemia in type 2 diabetes mellitus than advice that does not specify timing: a randomised crossover study. Diabetologia. 2016;59(12):2572–2578. doi:10.1007/s00125-016-4085-2.
- Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S i wsp. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54(24):1451–1462. doi:10.1136/bjsports-2020-102955.
Fizjoterapia w REHADEGIS – Poznań
Zakres świadczeń, informacje o gabinecie i rejestracja: Gabinet Fizjoterapii i Masażu REHADEGIS, Osiedle Bolesława Chrobrego 38/150, Poznań. Rezerwacja online lub telefonicznie.
Treść artykułu ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej oceny fizjoterapeutycznej.