Szyja i kark to okolica, która zimą szczególnie często daje o sobie znać: więcej godzin przy biurku i w samochodzie, więcej czasu z telefonem w ręku, grube kurtki i szaliki, przez które ramiona unosimy odruchowo do uszu. Ból szyi zwykle nie oznacza niczego groźnego i często mija, ale bywa też sygnałem, że warto zgłosić się do lekarza. W tym artykule wyjaśniamy, skąd bierze się ból szyi i karku, jak go odróżnić od objawów, które wymagają pilnej oceny, i co mówią badania o leczeniu.
- Ból szyi nie jest jedną chorobą. Wytyczne fizjoterapeutyczne (JOSPT 2017) wyróżniają cztery grupy kliniczne: z ograniczeniem ruchomości, z zaburzeniami koordynacji ruchu (np. po urazie typu smagnięcie biczem), z bólem głowy pochodzenia szyjnego i z bólem promieniującym do ręki.
- W przeglądzie Cochrane (Gross i wsp.) programy ćwiczeń łączące wzmacnianie i rozciąganie szyi oraz okolicy łopatek zmniejszały ból przy przewlekłym bólu szyi, a jakość dowodów oceniono jako umiarkowaną.
- W narracyjnym przeglądzie 16 badań dotyczących przewlekłego bólu szyi z wysunięciem głowy do przodu ćwiczenia korekcyjne i terapia manualna wiązały się z mniejszym bólem i ograniczeniem funkcji, ale autorzy oceniają te wnioski jako wstępne, a przegląd nie dowodzi, że wysunięcie głowy jest przyczyną bólu.
- U większości osób z rwą szyjną (ból promieniujący do ręki) dolegliwości wyraźnie się zmniejszają w ciągu kilku tygodni bez operacji; narastające osłabienie ręki lub zaburzenia chodu wymagają szybkiej oceny lekarskiej.
- Gorączka, sztywność karku z nadwrażliwością na światło, ból po urazie, trudności z chodzeniem lub drętwienie obu rąk to powody, by nie czekać z wizytą u lekarza.
Co boli, gdy boli szyja?
Odcinek szyjny kręgosłupa składa się z siedmiu kręgów (C1–C7). Dźwiga głowę, która waży kilka kilogramów, a jednocześnie pozwala nią obracać, pochylać ją i odchylać. Wokół kręgów leżą mięśnie głębokie, które stabilizują szyję, oraz mięśnie powierzchowne, takie jak mięsień czworoboczny i dźwigacz łopatki, które unoszą barki i ciągną łopatki (Ryc. 1). Z odcinka szyjnego wychodzą też korzonki nerwowe, z których powstają nerwy biegnące do barku, ramienia i dłoni.
Dlatego ból „w szyi” może być związany z różnymi strukturami: mięśniami, stawami międzykręgowymi, tkankami miękkimi albo korzeniem nerwowym. Odczuwanie bólu jest jednak złożone i nie zawsze da się wskazać jedną strukturę odpowiedzialną za dolegliwości. Objawy w ręce, takie jak mrowienie czy osłabienie, mogą sugerować udział nerwu.
Dlaczego zimą szyja boli częściej?
Jedna przyczyna to nie jest zimno samo w sobie. Zimą zmienia się nasz rytm dnia: później wychodzimy z domu, częściej siedzimy, dłużej wpatrujemy się w ekran, a w drodze unosimy ramiona i kulimy się przed mrozem. Taka pozycja może zwiększać obciążenie mięśni karku i bywa określana jako wysunięcie głowy do przodu (Ryc. 2). U części osób współwystępuje z dolegliwościami szyi.
Warto jednak zachować ostrożność w wyciąganiu wniosków. Sama „krzywa” pozycja nie musi powodować bólu, a wiele osób z wysuniętą głową nie ma żadnych dolegliwości. Częściej problemem jest długie utrzymywanie jednej pozycji bez zmiany. Mięśnie męczą się wtedy nie dlatego, że są „złe”, ale dlatego, że dostają za mało ruchu.
Cztery grupy kliniczne bólu szyi
W wytycznych opracowanych przez Orthopaedic Section of the American Physical Therapy Association (JOSPT 2017) ból szyi dzieli się według objawów na cztery grupy kliniczne. Nie są to cztery odrębne choroby, tylko sposób na uporządkowanie objawów, który pomaga dobrać leczenie, bo nie każdy ból szyi wymaga tych samych ćwiczeń (Ryc. 3).
Kiedy do lekarza, a kiedy do fizjoterapeuty?
Większość bólów szyi to problemy mięśniowo-stawowe, które poprawiają się z czasem, ruchem i odpowiednio dobranymi ćwiczeniami. Są jednak objawy, które sugerują, że przyczyna leży gdzie indziej i potrzebna jest pilna ocena lekarska (Ryc. 4).
- nowe lub szybko narastające osłabienie ręki, zaburzenia chodu lub równowagi, objawy neurologiczne w obu rękach lub nogach,
- nowe problemy z oddawaniem moczu lub stolca,
- nagły, bardzo silny ból głowy,
- ból szyi z bólem w klatce piersiowej lub dusznością,
- gorączka ze sztywnością karku i nadwrażliwością na światło – może to być objaw zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, a nie zwykłego napięcia mięśni.
- ból po istotnym urazie (upadek, wypadek, uderzenie), zwłaszcza z miejscową bolesnością kręgosłupa,
- niewyjaśniona utrata masy ciała, poty nocne, ból nocny niereagujący na zmianę pozycji lub choroba nowotworowa w wywiadzie,
- narastające drętwienie, osłabienie siły ręki lub zaburzenia czucia.
Podczas wizyty fizjoterapeuta zbiera wywiad, sprawdza ruchomość szyi, siłę i czucie w rękach oraz zadaje pytania, które pozwalają wykluczyć sygnały alarmowe. Jeśli takie sygnały się pojawią, kieruje pacjenta do lekarza, zamiast rozpoczynać terapię.
Co mówią badania o leczeniu?
Ćwiczenia. W przeglądzie Cochrane dotyczącym ćwiczeń przy mechanicznych zaburzeniach szyi (Gross i wsp.) program łączący rozciąganie i wzmacnianie szyi oraz okolicy łopatek dawał u osób z przewlekłym bólem szyi umiarkowane zmniejszenie bólu, a jakość dowodów oceniono jako umiarkowaną. Wynik dotyczył głównie bólu; poprawa funkcji była mniej wyraźna.
Wytyczne. Wytyczne JOSPT 2017 zalecają dobór ćwiczeń do grupy bólu szyi, połączenie ich z terapią manualną w wybranych sytuacjach oraz edukację pacjenta. Przy bólu z ograniczeniem ruchomości w fazie ostrej i podostrej uwzględniają m.in. mobilizację lub manipulację odcinka szyjnego i piersiowego, ale zawsze po wykluczeniu sygnałów alarmowych.
Wysunięcie głowy do przodu. W narracyjnym przeglądzie 16 badań (Yang i wsp., 2023) u osób z przewlekłym bólem szyi i wysunięciem głowy do przodu najczęściej badano ćwiczenia korekcyjne (11 badań), rzadziej terapię manualną (5 badań). W większości badań pacjenci zgłaszali mniejszy ból i mniejsze ograniczenie funkcji. Autorzy zaznaczają jednak, że to przegląd narracyjny, a siła dowodów jest ograniczona.
Rwa szyjna. Przy bólu promieniującym do ręki (radikulopatia szyjna) większość pacjentów poprawia się bez operacji: u 80–90% osób wyraźnie zmniejsza się ból i ustępują deficyty w ciągu około czterech tygodni (Childress i Stuek, 2020). Narastający niedowład lub utrzymujące się objawy po kilku tygodniach są powodem do dalszej diagnostyki.
Co możesz zrobić na co dzień?
Poniższe propozycje mają charakter ogólny i edukacyjny. Nie zastępują indywidualnych zaleceń, zwłaszcza gdy ból promieniuje do ręki. Ćwiczenia wykonuj powoli i przerwij je, jeśli nasili się ból lub pojawi się drętwienie.
1. Zmieniaj pozycję
Najlepsza pozycja to ta, którą co jakiś czas zmieniasz. Regularnie zmieniaj pozycję, np. co 30–60 minut: wstań od biurka, rozluźnij ramiona, przejdź kilka kroków. Monitor możesz ustawić tak, aby górna krawędź ekranu była mniej więcej na wysokości oczu, a telefon unosić bliżej twarzy (Ryc. 5). Samo ustawienie stanowiska nie wyleczy bólu, ale może zmniejszyć obciążenie.
2. Wsuwanie brody
Usiądź prosto, spójrz przed siebie i delikatnie cofnij głowę, jakbyś robił(a) „podbródek”, bez pochylania jej w dół. Przytrzymaj kilka sekund i rozluźnij. Możesz powtórzyć ćwiczenie np. 8–10 razy (Ryc. 6). Ma ono uczyć kontroli ustawienia głowy i nie powinno nasilać bólu. Jeśli ból promieniuje do ręki, pojawią się zawroty głowy lub nasili się drętwienie, przerwij ćwiczenie i skonsultuj się z lekarzem lub fizjoterapeutą.
3. Rozluźnienie i ruchomość
Powoli obracaj głowę w prawo i w lewo w zakresie, który nie boli, a potem przechyl ucho w stronę barku. Kilka spokojnych powtórzeń kilka razy dziennie jest lepsze niż jedno długie, bolesne rozciąganie. Unikaj gwałtownych ruchów i „strzelania” karkiem.
4. Wzmacnianie łopatek
Ćwiczenia, w których delikatnie ściągasz łopatki do siebie (np. z gumą oporową), odciążają szyję, bo to łopatki, a nie kark, powinny przejmować część pracy przy sięganiu i unoszeniu rąk. Takie ćwiczenia bywały elementem programów ocenianych w przeglądzie Cochrane.
Podsumowanie
Ból szyi i karku jest częsty, zwykle mięśniowo-stawowy i najczęściej poprawia się, jeśli zadbasz o ruch, zmianę pozycji i odpowiednio dobrane ćwiczenia. Nie każdy ból szyi wymaga tego samego leczenia, a część objawów, takich jak gorączka, ból po urazie, osłabienie rąk czy zaburzenia chodu, wymaga szybkiej oceny lekarskiej. Fizjoterapeuta pomoże ocenić rodzaj bólu, wykluczyć sygnały alarmowe i dobrać ćwiczenia oraz techniki do Twojej sytuacji.
Bibliografia
- Blanpied PR, Gross AR, Elliott JM, Devaney LL, Clewley D, Walton DM, Sparks C, Robertson EK. Neck pain: revision 2017. Clinical practice guidelines linked to the International Classification of Functioning, Disability and Health from the Orthopaedic Section of the American Physical Therapy Association. J Orthop Sports Phys Ther. 2017;47(7):A1–A83. doi:10.2519/jospt.2017.0302.
- Gross A, Kay TM, Paquin JP, Blanchette S, Lalonde P, Christie T, et al. Exercises for mechanical neck disorders. Cochrane Database Syst Rev. 2015;1:CD004250. doi:10.1002/14651858.CD004250.pub5.
- Yang S, Boudier-Revéret M, Yi YG, Hong KY, Chang MC. Treatment of chronic neck pain in patients with forward head posture: a systematic narrative review. Healthcare (Basel). 2023;11(19):2604. doi:10.3390/healthcare11192604.
- Childress MA, Stuek SJ. Neck pain: initial evaluation and management. Am Fam Physician. 2020;102(3):150–156.
Fizjoterapia w REHADEGIS – Poznań
Zakres świadczeń, informacje o gabinecie i rejestracja: Gabinet Fizjoterapii i Masażu REHADEGIS, Osiedle Bolesława Chrobrego 38/150, Poznań. Rezerwacja online lub telefonicznie.
Treść artykułu ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej oceny fizjoterapeutycznej.