Odśnieżanie, noszenie zakupów, praca łopatą, a potem ból po zewnętrznej lub wewnętrznej stronie łokcia przy podnoszeniu kubka czy uścisku dłoni. To typowy obraz tzw. łokcia tenisisty, rzadziej golfisty. Zimą wiele osób częściej niż zwykle odśnieża, dźwiga i wykonuje powtarzalne ruchy ręką, a ból łokcia potrafi utrzymywać się tygodniami. W tym artykule wyjaśniamy, skąd się bierze, jak go odróżnić od innych przyczyn, co mówią wytyczne o ćwiczeniach i kiedy warto zgłosić się do lekarza.
- Łokieć tenisisty to ból w okolicy nadkłykcia bocznego, gdzie przyczepiają się ścięgna prostowników nadgarstka. Łokieć golfisty dotyczy strony wewnętrznej i ścięgien zginaczy. Rozpoznanie opiera się głównie na badaniu: bolesność w tym miejscu i ból przy oporowym ruchu nadgarstka lub palców.
- Wytyczne fizjoterapeutyczne (JOSPT 2022) zalecają ćwiczenia wzmacniające prostowniki nadgarstka (stopień B) i stopniowy powrót do obciążeń u osób o dużych wymaganiach, np. w pracy fizycznej.
- Zastrzyk kortykosteroidu może szybko zmniejszyć ból, ale w badaniu JAMA 2013 po roku wyniki były gorsze niż po placebo, a nawroty częstsze. Ćwiczenia i fizjoterapia nie dawały takiego efektu.
- Silny ból po urazie, deformacja, drętwienie palców, osłabienie ręki albo ból promieniujący od szyi to powody, by nie czekać z wizytą u lekarza.
Skąd bierze się ból łokcia?
Z zewnętrznej strony łokcia znajduje się kostna wypustka, czyli nadkłykieć boczny. To tu przyczepiają się ścięgna mięśni, które prostują nadgarstek i palce i pomagają utrzymać chwyt (Ryc. 1). Gdy obciążenie jest zbyt duże lub zbyt nagłe w stosunku do tego, do czego ścięgna są przyzwyczajone, mogą stać się bolesne. Przykładem jest weekend spędzony z łopatą po długiej przerwie od takiej pracy.
Ścięgna w okolicy łokcia dawniej opisywano jako zapalenie, ale obecnie mówi się raczej o bolesności ścięgna związanej z przeciążeniem i zaburzoną odpowiedzią na obciążenie. Nazwa „łokieć tenisisty” przyjęła się, choć większość osób z tym problemem nie gra w tenisa.
Łokieć tenisisty a łokieć golfisty
Łokieć tenisisty dotyczy strony zewnętrznej i jest znacznie częstszy. Łokieć golfisty dotyczy strony wewnętrznej, gdzie przyczepiają się zginacze nadgarstka i palców (Ryc. 2). Dowody naukowe, w tym wytyczne, dotyczą głównie łokcia tenisisty, a zasady postępowania w łokciu golfisty są podobne, choć oparte na mniejszej liczbie badań.
Podobnie do łokcia tenisisty mogą się objawiać także inne problemy: ból pochodzący z szyi, uwięźnięcie nerwu promieniowego w okolicy łokcia czy zmiany w samym stawie. Dlatego ważne jest badanie, w którym sprawdza się, co dokładnie wywołuje ból. Wytyczne podkreślają, że typowe testy (np. Cozena czy Mills) mają ograniczone dowody, więc znaczenie ma pełna ocena i wykluczenie innych przyczyn. W opornych przypadkach rozważa się zdjęcie rentgenowskie, a w razie potrzeby USG lub rezonans.
Kiedy do lekarza?
Większość bólów łokcia związanych z przeciążeniem nie jest groźna, ale część objawów wymaga szybkiej oceny (Ryc. 3).
- widoczna deformacja łokcia po upadku lub urazie, silny ból i niemożność ruchu,
- ręka blada, zimna, sina albo bez czucia,
- gorączka z gorącym, czerwonym i obrzękniętym łokciem.
- drętwienie lub mrowienie palców, osłabienie ręki lub upuszczanie przedmiotów,
- ból promieniujący od szyi lub barku,
- ból nocny, który narasta mimo odpoczynku,
- brak poprawy po kilku tygodniach lub nasilanie się objawów.
Co mówią badania i wytyczne?
Ćwiczenia. Wytyczne fizjoterapeutyczne JOSPT 2022 zalecają dla osób z podostrym lub przewlekłym bólem bocznym łokcia ćwiczenia oporowe prostowników nadgarstka: izometryczne, koncentryczne i (lub) ekscentryczne (stopień B). Wytyczne wskazują też, że ćwiczenia warto łączyć z innymi elementami programu, na przykład terapią manualną (stopień B). U osób o dużych wymaganiach, takich jak pracownicy fizyczni, hobbyści czy sportowcy, zalecany jest etapowy powrót do obciążeń (zalecenie ekspertów, stopień F).
Terapia manualna i inne metody. Mobilizacje lub manipulacje łokcia mogą zmniejszać ból i poprawiać siłę chwytu bez bólu (stopień B). Sztywny taping może pomóc doraźnie w ograniczaniu bólu przy podrażnionym łokciu (stopień B), a ortezy mają niejednoznaczne dowody w dłuższej perspektywie. Ultradźwięki jako samodzielna metoda nie są zalecane.
Zastrzyk kortykosteroidu. W badaniu Bisset i wsp. (BMJ 2006) po sześciu tygodniach najlepsze wyniki miał zastrzyk, ale po roku jego wyniki były istotnie gorsze niż po fizjoterapii, a wiele osób, u których zastrzyk pomógł, miało nawrót objawów. Podobny obraz pokazało badanie JAMA 2013 (Coombes i wsp.): po roku odsetek osób z poprawą był niższy po kortykosteroidzie niż po placebo (83% wobec 96%), a nawroty występowały częściej (54% wobec 12%). Decyzję o wstrzyknięciu podejmuje lekarz po rozmowie o korzyściach i ryzyku.
W praktyce oznacza to, że przy bólu łokcia najlepiej udokumentowaną drogą, obok edukacji i modyfikacji obciążeń, są stopniowo dobierane ćwiczenia. Poprawa zwykle wymaga czasu: liczy się tygodnie, a nie dni.
Jak wracać do obciążania łokcia?
Poniższy schemat ma charakter ogólny i edukacyjny. Dobór ćwiczeń, ciężaru i tempa zależy od stanu łokcia, dlatego przy wątpliwościach warto skonsultować się z fizjoterapeutą (Ryc. 4).
1. Ochrona i zmiana sposobu wykonywania czynności
Ogranicz ruchy, które wyraźnie nasilają ból. Jeśli to możliwe, podnoś przedmioty chwytem dłoni do góry zamiast do dołu, trzymaj ciężar bliżej ciała i rób przerwy. Całkowite unieruchomienie nie jest celem: łokieć potrzebuje ruchu w granicach komfortu.
2. Wzmacnianie prostowników nadgarstka
Przykładem jest unoszenie dłoni z lekkim ciężarkiem przy przedramieniu opartym na stole (Ryc. 5). Ruch wykonuje się powoli, a ból podczas ćwiczenia nie powinien nasilać się ponad poziom, który ustalono z fizjoterapeutą.
3. Zwiększanie obciążenia i powrót do aktywności
Gdy ból się zmniejsza, stopniowo zwiększa się ciężar i liczbę powtórzeń, a następnie wprowadza się ćwiczenia chwytu i siły przedramienia. Powrót do pracy fizycznej, odśnieżania czy sportu odbywa się etapami, zgodnie z funkcją, a nie z kalendarzem.
Odśnieżanie i dźwiganie: jak zmniejszyć obciążenie?
Zimą pomaga proste planowanie: odśnieżanie krótszymi odcinkami z przerwami zamiast jednego długiego wysiłku, mniejsze porcje śniegu na łopacie i praca z użyciem całego ciała (nogi, tułów), a nie tylko nadgarstka i łokcia. Uchwyt łopaty o większej średnicy lub rękawice, które wygodniej leżą w dłoni, mogą ułatwić chwyt. Ergonomiczne zmiany w pracy i codziennych czynnościach są w wytycznych wymienione jako element programu, choć z niską siłą dowodów (stopień E).
Podsumowanie
Ból łokcia po odśnieżaniu i dźwiganiu zwykle jest związany z przeciążeniem ścięgien przy nadkłykciu bocznym lub przyśrodkowym. Najlepiej udokumentowaną metodą są stopniowo dobierane ćwiczenia wzmacniające, zmiana sposobu wykonywania czynności i etapowy powrót do obciążeń. Zastrzyki kortykosteroidowe mogą szybko zmniejszać ból, ale po roku wyniki bywają gorsze. Objawy takie jak drętwienie palców, osłabienie ręki, ból po urazie lub brak poprawy po kilku tygodniach są powodem do konsultacji lekarskiej.
Bibliografia
- Lucado AM, Day JM, Vincent JI, MacDermid JC, Fedorczyk J, Grewal R, Martin RL. Lateral elbow pain and muscle function impairments: clinical practice guidelines linked to the International Classification of Functioning, Disability and Health. J Orthop Sports Phys Ther. 2022;52(12):CPG1–CPG111. doi:10.2519/jospt.2022.0302.
- Coombes BK, Bisset L, Brooks P, Khan A, Vicenzino B. Effect of corticosteroid injection, physiotherapy, or both on clinical outcomes in patients with unilateral lateral epicondylalgia: a randomized controlled trial. JAMA. 2013;309(5):461–469. doi:10.1001/jama.2013.129.
- Bisset L, Beller E, Jull G, Brooks P, Darnell R, Vicenzino B. Mobilisation with movement and exercise, corticosteroid injection, or wait and see for tennis elbow: randomised trial. BMJ. 2006;333(7575):939–941. doi:10.1136/bmj.38961.584653.AE.
Fizjoterapia w REHADEGIS – Poznań
Zakres świadczeń, informacje o gabinecie i rejestracja: Gabinet Fizjoterapii i Masażu REHADEGIS, Osiedle Bolesława Chrobrego 38/150, Poznań. Rezerwacja online lub telefonicznie.
Treść artykułu ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej oceny fizjoterapeutycznej.